Tekst Daan Langkamp

“Wij zorgden voor een kijkje in de wereld van El Chapo”

Een groot deel van al het bewijs tegen El Chapo, de grootste drugscrimineel ter wereld, komt uit een bijzondere Nederlands-Amerikaanse samenwerking. “Een wereldzaak”, zegt officier van justitie Lodewijk van Zwieten. Samen met Frido Koolstra van team High Tech Crime blikt hij terug op onderzoek Appert: “Wij hebben mogelijk gemaakt dat de Amerikanen voor het eerst in hele lange tijd weer de stem van El Chapo konden horen.”

Het is 2011 als de jacht op ’s werelds grootste drugscrimineel in volle gang is. Joaquín Guzmán, beter bekend als El Chapo, is de leider van het Mexicaanse Sinaloakartel. Dat kartel is verantwoordelijk voor de distributie van honderden tonnen drugs zoals cocaïne en heroïne. Het lukt de FBI maar niet om hem te pakken te krijgen. Het kartel doet er dan ook alles aan om het de opsporingsinstanties zo moeilijk mogelijk te maken. Maar dan doet zich een unieke kans voor.

'We dachten meteen: doen!'

De FBI neemt contact op met het Landelijk Parket van het Openbaar Ministerie met een bijzonder verzoek. De Amerikaanse opsporingsdienst is het gelukt om een zogenaamde ‘confidential source’ binnen het kartel te krijgen. Deze man zorgde voor de afgeschermde communicatie van het kartel, maar werkt in het geheim voor de FBI. De communicatie waar hij voor zorgt verloopt via versleutelde servers, die op dat moment nog in Canada staan. “Die infiltrant stelde aan het kartel voor om de servers te verplaatsen van Canada naar Nederland”, legt officier van justitie Lodewijk van Zwieten uit. Dat zorgt voor een ideale gelegenheid om deze communicatie af te kunnen luisteren. En dus komen de Amerikanen via de FBI-liaison in Nederland bij het Openbaar ministerie op de lijn.

Van Zwieten krijgt onderzoek Appert onder zijn hoede: “We dachten meteen: doen! We hebben toen verschillende gesprekken gehad met de FBI en het Department of Justice. De samenwerking liep direct goed; we hebben goede afspraken gemaakt met de FBI-infiltrant over wat hij wel en niet mocht doen op Nederlands grondgebied.”

Hoe zit het technisch?

Het Mexicaanse Sinaloa kartel wil zoveel mogelijk zelfstandig communiceren, buiten de bestaande communicatie-infrastructuur om. Zo zorgt het kartel voor eigen zendmasten en servers, zodat ze geen gebruik hoeven maken van reguliere telecomproviders. Ze communiceren met zogenaamde VoIP en SIP Trunkservers. De VOIP-server zorgt ervoor dat de verbindingen onderling (binnen het kartel) versleuteld worden, de SIP Trunk-server zorgt ervoor dat er gebeld kan worden met mensen buiten de kartelserver.

Frido Koolstra, digitaal rechercheur bij de Landelijke Eenheid, is een van de mensen die het mogelijk maakt dat er meegekeken wordt in de servers die in Nederland staan. Niet lang nadat de servers geïnstalleerd zijn, wordt er ook een backup-server opgetuigd. “Door die backup-server hebben we alle informatie van de gesprekken bij elkaar. We tapten die server. Alle gesprekken die daarop werden opgeslagen, stuurden we door naar onze eigen server. Dat stuurden we dan direct weer naar de FBI en zo konden zij de gesprekken die werden gevoerd bijna real-time uitluisteren,” aldus Koolstra.

De tekst gaat door onder deze video

In 2011 is el chapo een van de grootste, misschien wel de grootste cocaineboer ter wereld. En hij is leider van het Sinaloa-kartel en dat is verantwoordelijk voor misschien wel tientallen procenten van de totale cocainetransporten ter wereld.

En in 2011 was er iemand die voor de fbi werkte, die ging over de technische infrastructuur van het kartel en die wilde zijn infrastructuur verhuizen van Canada naar Nederland, dus dat bood voor ons een hele mooie kans.

De FBI kwam naar ons toe met twee vragen. De eerste vraag: willen jullie toestaan dat de communicatie-infratstrucuur van dat kartel in Nederland wordt opgebouwd? En, in de tweede plaats, willen jullie vervlgens die infrastructuur voor ons gaan tappen?

En dat hebben we gedaan, ruim anderhalf jaar lang.

Doordat die infrastructuur in Nederland stond, konden we zorgen dat de communicatie die op die infrastructuur plaatsvond, naar onze server toe ging. Op die server konden wij bepalen hoe dat allemaal werd samengesteld en konden we het in een mooi pakketje doorsturen naar de FBI.

Die communicatiemiddelen werden gebruikt door ongeveer zeventig leden van het kartel. En die praten daar over, over de manier waarop ze het kartel runnen. Dus dan gaat het over drugstransporten, wat moet waar naar toe, hoeveel moet er voor betaald worden. Maar het gaat bijvoorbeeld ook over corruptie, wie moeten we in onze achterzak hebben, om te zorgen dat we onze business kunnen doen.

Het was een heel bijzonder onderzoek, waar we ontzettend veel hebben geleerd.

En achteraf blijkt ook dat een heel groot deel van het bewijs dat we hebben verzameld van belang is geweest in de Amerikaanse rechtszaak. En daar ben ik wel heel trots op.

Iets om supertrots op te zijn.

Zeker.

"Distributielijnen, de grootte van de partijen drugs, het afkopen van mensen... alles kwam voorbij"

Geen van de leden van het Nederlandse team heeft El Chapo zelf ooit gehoord, er is nooit inhoudelijk meegeluisterd. “Wij hoefden het ook niet te horen, omdat we een facilitaire rol hadden. Alles werd direct doorgestuurd naar de FBI, maar wel kregen we een samenvatting met de belangrijkste highlights van de gesprekken. Dat is nog makkelijker dan zelf afluisteren”, aldus Koolstra. Wat officier Van Zwieten opvalt uit de gesprekken is het vertrouwen van de kartelleden in de technologie: “Alles kwam voor in die gesprekken. Van distributielijnen, de grootte van partijen, het afkopen van mensen, leden die zich bedreigd voelen en ook het hele HRM—verhaal”, grapt hij.

Ook bij een mislukte politie-inval is bijna direct op de tap terug te horen dat El Chapo nog maar net weet te ontsnappen. Koolstra: “Omdat je door het  tappen al deze data hebt, kan je deze informatie ook checken. Je hoort bijvoorbeeld over wanneer een verscheping plaats gaat vinden. Dan zorg je er natuurlijk voor dat je daar bent, dat je ongezien mee kan kijken. Zo krijg je bijvoorbeeld zicht op nieuwe leden.”

"We hebben hier zelf ook ontzettend veel van geleerd"

Na verloop van tijd wordt het afluistertraject afgesloten, El Chapo is overgegaan op andere communicatie. De FBI geeft aan een select gezelschap van politie en OM een presentatie, waar ze uit de doeken doen hoe belangrijk de faciliterende rol van Nederland is geweest. Een groot deel van al het bewijs tegen El Chapo komt uit de taps die met hulp van Nederland zijn verkregen. “Hij kan dit ook niet ontkennen, het zijn geluidsbestanden waarop echt zijn stem te horen is”, aldus Koolstra.

Van Zwieten en Koolstra blikken tevreden terug op operatie Appert. Van Zwieten: “We hebben er ook ontzettend veel van kunnen leren. Want je krijgt een inkijkje in hoe een grote drugsorganisatie zijn eigen communicatie organiseert en afschermt. Daar hebben wij ook wel van geleerd voor onderzoeken nadien.” Koolstra: “Het is een ontzettend mooi onderzoek geweest en we kunnen trots zijn op onze behaalde resultaten.” Op 12 februari heeft de Amerikaanse jury El Chapo schuldig bevonden aan alle tien de ten laste gelegde feiten. Zijn definitieve straf wordt in juni bepaald.

Frido Koolstra (Landelijke Eenheid)
Lodewijk van Zwieten (Openbaar Ministerie)