Hoe krijg je een goed beeld van de financiële handel en wandel van een crimineel? Bij infobox Crimineel en Onverklaarbaar Vermogen (iCOV) weten ze het antwoord; data. Heel erg veel data. Daarom hebben maar liefst dertien overheidsinstanties hun datasets beschikbaar gesteld aan dit samenwerkingsverband. Uit al die data worden rapportages gemaakt die een duidelijk financieel overzicht bieden van personen en bedrijven. Een interview met het hoofd van iCOV, Gees Grootscholten: "Geld storten doe je niet zomaar naar iemand, dan moet er een connectie zijn" 

Gees Grootscholten
Gees Grootscholten

Op haar kantoor in Utrecht legt Gees Grootscholten het klip en klaar uit: “Wij bieden specifieke rapportages aan van personen of van bedrijven. Wat is hun financiële positie? Hoe lopen de geldstromen? Met wie hebben ze financiële contacten? Dit soort vragen beantwoorden we zodat politie en justitie een beter beeld krijgen van de financiële netwerken, omvang en modus operandi. Je weet dat als persoon A geld overmaakt naar persoon B, zij elkaar moeten kennen. Want je maakt toch niet zomaar geld over naar iemand die je niet kent? Die lijnen proberen we inzichtelijk te maken.” Als hoofd van iCOV heeft ze de infobox afgelopen jaar flink zien groeien. De aanvragen voor verschillende rapportages hebben eind augustus van dit jaar de aantallen van 2018 overschreden. 

Aangesloten organisaties

Maar liefst dertien overheidsinstanties zijn aangesloten bij de infobox Crimineel en Onverklaarbaar Vermogen, kortweg iCOV. De samenwerking bestaat onder meer uit het beschikbaar stellen een kopie van de eigen data. De volgende instanties zijn aangesloten:

  • Openbaar Ministerie
  • Politie
  • Belastingdienst
  • Douane
  • Financial Intelligence Unit (FIU-Nederland)
  • Fiscale Inlichtingen en OpsporingsDienst (FIOD)
  • Rijksrecherche
  • Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT)
  • Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit (NVWA)
  • Inspectie SZW (ISZW)
  • De Nederlandsche Bank
  • Autoriteit Consument en Markt (ACM)

Allereerst, wat is er zo bijzonder aan iCOV? 

“Het unieke aan dit samenwerkingsverband is de grote hoeveelheid data, dat is onze kracht. We pakken het anders aan dan een regulier casusoverleg, waarin de betrokken partijen telkens weer een afweging moeten maken wat ze wel en niet mogen delen. Wij zetten juist alle datasets van de instanties bij elkaar. Als er een aanvraag komt, dan raadplegen we die sets en maken van al die verschillende data een compleet overzicht. Hierdoor krijgt een aanvrager een breed en systematisch overzicht van de persoon of het bedrijf waarnaar het onderzoek loopt. Zo voorkom je dat je een aanvraag moet doen bij de Belastingdienst én bij de politie én bij de FIOD, enzovoort. Bij ons krijg je alle informatie van die partijen in één keer. Omdat we hier van alle deelnemende instanties specialisten hebben werken, kunnen we de uitkomsten van die databevragingen ook vanuit verschillende hoeken duiden. Dat is in mijn ogen ook een groot onderdeel van ons succes.”

Jullie maken dus financiële rapportages van personen of bedrijven. Wat zijn dat voor een scans?

“Een veel aangevraagde rapportage is onze iCOV Rapportage Relaties (iRR). Daarbij brengen we het financiële netwerk rondom een bevraagde persoon als een soort mindmap in kaart. We laten zien met welke mensen of bedrijven zo'n persoon omgaat. Welke verdachte transacties worden er gedaan? Wat zijn de financiële achtergronden van deze mensen? Waar wordt het geld neergezet? Geld storten naar iemand anders doe je niet zomaar. Dan moet er altijd een connectie zijn. Die laten wij zien door een totaalplaatje te geven met alle informatie die de aangesloten overheidsinstanties over die persoon hebben.”

"Geld storten naar iemand doe je niet zomaar. Dan moet er een connectie zijn."

Maar er zijn dus ook andere scans?

“Het meest aangevraagd wordt de iCOV Rapportage Vermorgen en Inkomsten (iRVI). Deze wordt veel gebruikt door bijvoorbeeld het CJIB om te bepalen hoe iemand er financieel voorstaat. De iRVI is eigenlijk een puntsgewijze weergave van iemands financiële handel en wandel. Wat is diens inkomen? Welk vastgoed en welke auto's heeft die persoon op zijn naam staan? Zijn er schulden, hypotheken, toeslagen? Door dit allemaal op een rij te zetten heeft een instantie als het CJIB snel een totaalplaatje en kan worden bepaald of er goede afspraken te maken zijn over het terugbetalen van een boete. Misschien kan iemand wel veel meer betalen dan hij eigenlijk zegt. Of kun je zien dat hij dusdanig krap bij kas zit, dat je een andere oplossing moet zoeken”

Waarom is dat handig?

“Met de scans hopen we de partijen te helpen bij het zoeken naar de beste interventie. Soms is toezicht in een vroeg stadium veel beter dan bijvoorbeeld het strafrecht. Strafrecht kan namelijk heel zwaarwegend zijn, het kan verregaande persoonlijke gevolgen hebben. Door een scan kan ook blijken dat een minder ingrijpend middel erger kan voorkomen. In een ideale situatie praten de instanties met elkaar en kunnen ze zoeken naar een goede manier om iets op te lossen. Om een voorbeeld te noemen; het zou kunnen zijn dat vroegtijdig toezicht en hulp vanuit de Belastingdienst kan voorkomen dat iemand mogelijk failliet gaat of vanwege financiële nood in de verleiding komt om de fout in te gaan. Hierdoor zouden de instanties kunnen kiezen voor het maken van financiële afspraken om daarmee dan te voorkomen dat iemand de criminaliteit in verdwijnt en het strafrecht nodig is.”

"Zien we een ambtenaar opduiken in het financiële netwerk van een crimineel? Dan lichten we dat uit!"

Kan iedereen dit zomaar aanvragen?

“Nee. Een aanvraag voor een rapportage kan gedaan worden door functionarissen van de betrokken organisaties (zie kader, red.) Maar het hangt van je functie en bevoegdheden af wat je mag aanvragen en wat je terugkrijgt. Een invorderaar van de Belastingdienst heeft andere bevoegdheden dan een rechercheur. Bovendien moet er voor de strafrechtelijke aanvragen een vordering zijn van een officier van justitie. Alleen met een stevig onderbouwde juridische grondslag kunnen we de fiscale geheimhouding op de data opheffen. Voor de rapportages heeft iCOV rechtmatigheidsbeoordelingen opgesteld; ieder onderdeel is getoetst op de juridische juistheid door de privacyjuristen van de aangesloten partners. Daarvoor zijn er van alle deelnemende instanties privacyfunctionarissen aan ons verbonden.”

Hoe bieden jullie zo’n scan aan?

“De aanvrager logt in, maakt een keuze uit de verschillende rapportages en wij gaan aan de slag. Onze systematiek maakt het mogelijk dat de bevraagde datasets worden doorlopen op de bevraagde persoon of het bedrijf. Alle ‘hits’  komen samen in een rapportage. Niet-relevante informatie halen we eruit, andere informatie markeren we juist. Zien we in een ondermijningsaanvraag ineens dat er een ambtenaar in het netwerk van een crimineel zit? Dan lichten we dat uit. Bovendien kunnen onze deskundigen helpen met de interpretatie van de uitkomst van de databevragingen. Overigens is het niet zo dat elke aanvraag positief resultaat heeft, een ‘hit’.”

Geschiedenis iCOV

iCOV bestaat officieel sinds 2013. Op dit moment werken er zo’n 35 tot 40 mensen fulltime. Een aantal partijen waren belangrijk voor de oprichting. Met name het Openbaar Ministerie (waar een kopie van alle data opgeslagen is in een hooggerubriceerde omgeving), de Belastingdienst, de Politie en de FIOD zagen de potentie van big data. De gedachte achter een samenwerking in de vorm van iCOV was dat de data niet alleen voor het eigen organisatiebelang van betekenis kunnen zijn, maar juist ook voor het bredere plaatje. Op deze manier kunnen er goede afspraken gemaakt worden voor een gezamenlijke interventiestrategie. Bij iCOV wordt er enkel gebruik gemaakt van de beschikbare gestructureerde overheidsdata zoals van de deelnemende instanties, het Kadaster en de Kamer van Koophandel.

Wat heb je daar dan aan, als het geen ‘hit’ is?

“Ook dat kan hele waardevolle informatie zijn. Je kan dan zaken gaan uitsluiten. Stel, als rechercheur heb je het vermoeden dat criminelen geld witwassen door vastgoed aan te kopen in een bepaalde wijk. Je vraagt bij ons een scan aan en als daar vervolgens uit blijkt dat je hypothese niet klopt en er dus geen vastgoed gebruikt wordt om wit te wassen, kan je de focus van het onderzoek verleggen. Dan kan je op zoek naar andere manieren van witwassen.”

Het lijkt me niet dat een zware jongen al zijn geld onderbrengt bij iemand in zijn directe omgeving. Jullie moeten breed zoeken, kan ik me voorstellen?

“Zeker. Ik vind het dan ook niet gek meer om in tientallen mensen tegelijk te bevragen, mits er de juiste juridische grond is. Criminelen verzinnen listige wegen om hun geld te stallen. Daar moet je doorheen kunnen kijken. Bovendien kan je ook zien of meerdere mensen weer connecties hebben met bijvoorbeeld een spilfiguur, denk aan iemand in de financiële sector. Uiteindelijk moet je de weg van het geld in de smiezen krijgen.”

Kan je twee concrete voorbeelden geven van zaken waar jullie aan meegewerkt hebben?

“We hebben meegewerkt aan het onderzoek naar ondergronds bankieren in Beverwijk. Daar hebben we scans uitgevoerd om financieel te duiden wat er bekend is over de onderzochte bedrijven en personen. Ook bij het onderzoek naar grootschalige belastingfraude door sushiketen Sumo hebben wij meegeholpen met het geven van een financieel inzicht.”

"Voor ons geldt heel sterk: 'Big data is big responsibility'"

Hoe innoveren jullie zelf?

“We willen kijken vanuit de behoefte van onze aanvragers. We willen beter duiden wat er uit de aanvraag terug komt. Dat kan door computers al informatie te laten filteren, door opvallende zaken uit te lichten bijvoorbeeld. Bovendien willen we het inzichtelijker maken. Een rechercheur die in een groot onderzoek naar een crimineel netwerk een aanvraag doet zal bepaalde financiële gegevens misschien minder goed snappen dan iemand van de FIOD die daar dagelijks mee werkt. We willen voor iedereen duidelijk uitleggen wat ze precies zien en wat ze eruit kunnen afleiden. Grotendeels kan dat geautomatiseerd worden.”

Uit al die data is het ook vast mogelijk om nieuwe fenomenen onder criminelen te signaleren?

“We mogen niet zomaar dingen uit onze data halen en ze als fenomeen bestempelen. Wij werken reactief; komt er een aanvraag dan geven we antwoord. Zelf grotere fenomenen zien in data mag onder huidige wetgeving niet zomaar. Er is wel een nieuwe wet in de maak, de Wet Gegevensverwerking door Samenwerkingsverbanden. Dan zou dat mogelijk wel kunnen.”

Maar zoveel data uit zoveel grote systemen, van de Belastingdienst tot de politiesystemen, dat is een goudmijn!

“Dat is zo, maar ik vind het dan ook een bijzonder groot goed. Voor mij geldt; Big data is big responsibility. Als overheid moet je zeer zorgvuldig met big data omgaan, daar horen extra waarborgen bij. Mensen als jij en ik doen niet vrijwillig belastingaangifte, maar omdat het verplicht is. In dat soort gegevens mag niet zomaar iedereen gaan grasduinen. Vandaar dat er ook altijd een stevige juridische basis onder een aanvraag moet liggen.”

"iCOV is uniek. Ik ken geen ander land dat dit heeft aangedurfd."

Maar je kan met die big data ook een boel criminaliteit oplossen?

“Dat is de andere kant van de medaille. Criminelen hebben nu de kans om ontzettend groot te worden, miljarden te vergaren die ook in sociale voorzieningen gestoken hadden kunnen worden. Het is de rechtsbescherming aan de ene kant, de aanpak van criminelen aan de andere kant. Het is de spanning waar iCOV in moet manoeuvreren. Maar weet ook; iCOV is uniek. Ik ken geen ander land waar zoveel overheidsinstanties op deze manier samenwerken. Geen ander land heeft het lef om dit aan te durven. Ik koester het dan ook!”

En nu?

Als het aan Gees Grootscholten ligt, zou ze graag ook de KMar willen betrekken bij iCOV: “Dat hebben we alle partijen van de Nederlandse opsporing in huis.” Ook andere partijen, zoals diverse inspecties zou ze graag aan boord halen. “In de transportsector ligt heel veel toezichtsinformatie die we goed kunnen gebruiken. En ook met gemeenten zouden we graag een experiment aan willen gaan om te kijken op welke manier het mogelijk is om informatie met elkaar te delen.”

Gees Grootscholten